Schaken, een kwestie van tijd

Mar 28, 2017
  Frank
CoachIMSchaakbondLessenmakers 1738
Game Viewer » Widget

Men vraagt zich wel eens af hoe het komt dat die sterke schakers nog van elkaar kunnen winnen. Schaakprofessionals besteden jarenlang vele uren per dag aan schaken. Hebben zij in die tijd niet allang het spel uitgeanalyseerd?

Gelukkig niet! Schaken is daar veel te ingewikkeld voor. Om je een idee te geven: er zijn maar liefst 318.979.564.000 stellingen mogelijk na het spelen van de eerste vier zetten. Volgens America’s Foundation for Chess zijn dat er 169.518.829.100.544.000.000.000.000.000 na het spelen van 10 zetten! Als ik je nu vertel dat de langste schaakpartij ooit gespeeld, 269 zetten duurde, dan begrijp je vast en zeker dat het voor een mens onmogelijk is om alle mogelijkheden te doorzien. Dat betekent dus dat we niet bang hoeven te zijn dat alles van tevoren al vaststaat, in tegenstelling tot het spelletje boter-kaas-en-eieren!

Liefhebbers kunnen hieronder trouwens de partij zien. De partij nam maar liefst 20 uur en 15 minuten in beslag! Gelukkig kunnen de zetten versneld afgespeeld worden, maar toch ook dan ben je een tijdje zoet met kijken:

PcKM7kA-bkY

Schaken met klok

Schakers moeten dus elke zet weer een moeilijke beslissing nemen. Dat kost tijd, maar eigenlijk heb je nooit tijd genoeg om alle mogelijkheden na te gaan. Je kunt wel eindeloos nadenken over een zet, maar op die manier komt er geen einde aan een partij. Daarom is zo’n 150 jaar geleden de schaakklok geïntroduceerd.

Sindsdien krijgt elke speler kreeg een bepaalde hoeveelheid bedenktijd, waarin hij/zij de zetten moet uitvoeren. Tegenwoordig is het zo dat als het je niet lukt om de partij binnen deze tijd af te ronden, je de partij kunt verliezen door tijdsoverschrijding. Maar tot halverwege de jaren ’90 van de vorige eeuw ging dat nog anders.

De hoeveelheid bedenktijd voor een partij verschilt vaak per toernooi, maar laten we zeggen dat het in die tijdsperiode gebruikelijk was dat iedere speler 2,5 uur kreeg voor de eerste 40 zetten. Lukte het je niet om binnen deze tijd 40 zetten te spelen en was de partij nog wel in volle gang (dus niemand stond mat), dan verloor je op tijd (tenzij je op dat moment alle stukken van de tegenstanders geslagen zou hebben, maar de kans hierop is bijzonder klein. Lees meer over dit onderwerp in de blog Combineer schaken en bewegen).

Haalde je de 40 zetten wel en de partij was nog niet klaar, dan werd een partij afgebroken. De speler die dan aan zet was, schreef zijn zet op die hij/zij van plan was te spelen (zonder dat de tegenstander deze kon zien) en stopte het notatieformulier vervolgens in een envelop. De volgende dag opende de arbiter de envelop, voerde de afgegeven zet uit en de partij werd hervat. Beide spelers kregen er uiteraard weer bedenktijd bij. Meestal was één keer afbreken genoeg om een partij af te kunnen maken, maar soms was het nodig om een partij vaker af te breken. Dat verklaart ook mede waarom de langste partij ooit (qua zetten) meer dan 20 uur duurde! Die partij uit 1989 werd weliswaar met klok gespeeld, maar op deze manier kon een partij nog steeds heel lang duren!

Een analoge schaakklok
Een analoge schaakklok

Uiteindelijk werd besloten om partijen niet meer af te breken. Hierdoor konden partijen in één dag gespeeld worden. Een veelgebruikt speeltempo op grote toernooien was bijvoorbeeld dat iedere speler 2 uur bedenktijd kreeg voor de eerste 40 zetten, erna 1 uur voor de volgende 20 zetten (dus t/m zet 60) en was de partij dan nog niet klaar, dan kreeg iedere speler er een half uur bij voor het vervolg. Kortom, een partij kon op deze manier maximaal 7 uur duren.  

Tegenwoordig kom je partijen van 7 uur nog zelden tegen. Dat komt omdat spelers steeds minder bedenktijd krijgen voor een partij. Het is nog wel gebruikelijk om na de 40 zetten extra tijd te krijgen voor het vervolg van de partij, maar met die tijd moet je het dan zien te doen. Er is dus nog maar één tijdcontrole, zoals dat in het schaken genoemd wordt (enkele uitzonderingen daargelaten). Ook de bedenktijd voor de eerste 40 zetten wordt korter.

Schaken op de televisie

Waarom krijgen spelers steeds minder tijd om na te denken? Een van de redenen voor deze ontwikkeling zou zijn dat het schaken op deze manier aantrekkelijker wordt als kijksport, bijvoorbeeld voor de televisie. Zou schaken echt meer mensen kunnen boeien, als er sneller gespeeld wordt? Zeven jaar geleden was Magnus Carlsen op bezoek bij het tv-programma ‘Pauw en Witteman’. Hierin speelde hij een partij tegen de Nederlandse schaakmeester Hans Böhm, je weet wel de man die ook onder water schaakt (zie de blog Schaken op bijzondere plekken)! Beide spelers hadden slechts één minuut bedenktijd voor de hele partij. Bekijk hieronder het filmpje:

3nYwTWycVSM

60 seconden om al die lastige beslissingen te nemen, dat is eigenlijk geen doen. Maar ja, wel spektakel toch?  

Pauw: “Ik vind het vrij lang duren eigenlijk. (1.07)

Witteman: “Mensen denken thuis nu ook: de minuut is allang voorbij. Maar dat komt omdat het om netto speeltijd gaat. Ze hebben allebei een minuut, dus al gauw twee minuten.” (1.24)

Tja, als twee minuten al te lang duurt, hoe kan dan ooit een klassieke partij van een paar uur de tv-kijker boeien? Dat dat toch kan, bewijzen ze in Noorwegen. Maar daarover zo meer. Laten we eerst het slot van de partij tussen Hans Böhm en Magnus Carlsen doornemen:

Böhm, Hans - Carlsen, Magnus 

Wit zette de partij rustig op, maar toch heeft zwart een manier gevonden om actief spel te krijgen. Inmiddels zijn bijna alle zwarte stukken de witte stelling binnengedrongen en het zal ook niet lang meer duren voordat de zwarte toren op de achtste rij zich met de strijd kan gaan bemoeien. Kortom, zwart is flink aan het aanvallen en wit moet zich beperken tot verdedigen.

De laatste zet van zwart is een gemene. Hij heeft de dame naast de twee witte torens gezet. Weer komt een zwart stuk dichter bij de witte koning en ook worden twee torens aangevallen. Beide torens lijken echter voldoende verdedigd te zijn. De toren op de onderste rij wordt twee keer aangevallen, maar is ook twee keer gedekt. De toren op de derde rij wordt één keer aangevallen en ook één keer gedekt.

Daarom besluit wit het paard, zijn enige actieve stuk, terug te halen zie groene pijl en daarmee die lastige dame aan te vallen. Helaas voor wit, overziet hij een belangrijk detail!

Zwart slaat toch de toren op de derde rij, want een gepend stuk is geen goede verdediger! De toren mag de dame niet slaan, omdat wit zichzelf dan schaak zet. De toren op de onderste rij valt de koning aan. Wit gaf het op.

In het eerste diagram had wit dus beter zijn koning schuin naar voren (naar de rand) kunnen spelen om de toren op de onderste rij te ontpennen. Ook dan is het voor wit heel moeilijk om zijn stelling te verdedigen, maar de partij gaat in ieder geval verder. En met zo weinig bedenktijd voor beide spelers weet je het dan maar nooit. Een foutje is snel gemaakt!

Pauw en Witteman maakten niet bepaald een enthousiaste indruk over het schaken, maar dat wil natuurlijk niet zeggen dat schaken ongeschikt is voor televisie. In Noorwegen wordt Magnus Carlsen al jaren gevolgd door de nationale zender NRK. Veel van zijn wedstrijden worden live of in samenvatting uitgezonden op de televisie. Spelers worden geïnterviewd, er wordt uitleg gegeven over de partijen, de emoties van spelers worden in beeld gebracht; alles wordt eraan gedaan om het voor zowel schakers als niet-schakers interessant te maken. Klik maar eens op deze link om een indruk te krijgen van zo’n uitzending (en daarna wel terugkeren naar deze blog, hè?).

Ziet er goed uit, nietwaar? De uitzending die je direct kunt aanklikken (die van 30-12-2016) gaat overigens over het wereldkampioenschap blitz en rapid, gehouden in Doha (Qatar). Wat is dat precies, rapid en blitz?

Schaken met weinig bedenktijd

Met rapid en blitz wordt bedoeld dat een partij met een beperkte hoeveelheid bedenktijd wordt gespeeld. Er is sprake van een rapidpartij als elke speler meer dan 10, maar minder dan 60 minuten bedenktijd heeft voor de gehele partij. Als je zelf eens mee wilt doen aan een jeugdtoernooi, maak je kennis met dit speeltempo. In de meeste jeugdtoernooien, in elk geval die voor beginners, heb je 15 minuten bedenktijd per persooon.

In een snelschaakpartij (blitz) moet elke speler het met hoogstens 10 minuten bedenktijd doen. Hans Böhm en Magnus Carlsen speelden dus wel een heel extreme variant van snelschaken. Sterker nog, voor partijen met een bedenktijd van 2 minuten of minder per speler wordt ook wel de term ‘lightning’ gebruikt. Bliksemschaak dus!

Er wordt zelfs jaarlijks een officieel Nederlands kampioenschap gehouden in deze discipline. Dit jaar vindt dit evenement op 10 juni in Tilburg plaats, dus als je deze vorm van schaak eens wilt uitproberen, kun je er nog bij zijn. Het helpt natuurlijk als je heel snel kunt denken, maar vingervlugheid en stalen zenuwen zijn minstens zo belangrijk. Kijk maar eens hoe het er in opperste tijdnood aan toe kan gaan:

b0Uc0-RO7Ew

Er gebeurt van alles, maar wellicht heb je ook de schaakklok opgemerkt. Speelden Hans Böhm en Magnus Carlsen nog met een analoge klok (een klok met wijzers), tegenwoordig speelt bijna iedereen met een digitale klok. Het voordeel is dat je precies kunt zien hoeveel tijd je hebt en ook biedt de klok extra mogelijkheden. Zo worden veel partijen tegenwoordig met increment gespeeld. Dit betekent dat je er per gespeelde zet een aantal seconden bedenktijd bijkrijgt. Bijvoorbeeld: het speeltempo bij het wereldkampioenschap rapid bedroeg 15 minuten+10 seconden per zet. Bij het wereldkampioenschap blitz moesten de spelers het met 3 minuten+2 seconden per zet doen.

Wereldkampioenen rapid en blitz

Op dit moment is Sergey Karjakin wereldkampioen rapidschaak en mag Vassily Ivanchuk zich de beste snelschaker van de wereld noemen. Trouwe bloglezers hebben beide namen wel eens voorbij zien komen. Karjakin daagde onlangs Magnus Carlsen uit om de wereldtitel (zie de blog Wat je van Magnus leren kan) en Ivanchuk was de man die jaren geleden mat in één miste in een snelschaakpartij(!) tegen Anand (zie de blog Blunders door wereldtoppers).

Heel flauw om Ivanchuk zo neer te zetten natuurlijk, want de man is briljant! Kijk maar eens naar het volgende filmpje. De prijsuitreiking is gaande, maar Ivanchuk gaat volledig op in een dampartij (ja, het gaat om de wereldkampioen snelschaken!). Als vervolgens zijn naam wordt omgeroepen om de eerste prijs in ontvangst te nemen, moet de dampartij (in plaats van damschrijven worden pionnen gebruikt) even gestopt worden. En wat er dan gebeurt….? 

faZWDSnlFRI

Tja, met dit soort figuren is de schaaksport toch aantrekkelijk genoeg voor televisie? Daar hoef je de spelers echt geen bedenktijd voor af te pakken. In Noorwegen weten ze dit allang, nu de rest van de wereld nog!

Join Chessity now! Don't worry, it's free & easy.

Login Create account

2 Comments

L04904 11:07 - 13 Jun 2017
slechte blog
L04904 11:09 - 13 Jun 2017
noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob noob

Gameviewer widget for your website

Just copy and paste the code below on your website wherever you want the gameviewer to display.
The gameviewer widget for websites 600px by 330px in dimensions.
<script type="text/javascript">
	var chessity_gameblog_id = 1419;
</script>
<script type="text/javascript" src="https://www.chessity.com/gameview.js"></script>